Tekst Andrea Jansen
Foto Kick Smeets

Hoe een buurt weerbaar wordt tegen criminaliteit met systemisch werken

Een buurt in Amsterdam-West. Opgeschoten jongeren hangen in groepjes rond, dealen drugs, plassen in de portieken, trekken zich van niemand wat aan. Buurtbewoners lopen liever een blokje om. Jonge kinderen spelen tot ’s avonds laat op straat en doen af en toe een klusje voor de oudere jongens. Op school zijn de kleintjes vaak niet te hanteren. Bovendien laat de kwaliteit van de scholen te wensen over.

Vier jaar lang was Martien Kuitenbrouwer stadsdeelvoorzitter van Amsterdam-West. In verschillende wijken waren de problemen groot. Al decennia lang. Er werd gedeald, vernield en er werden gewelddadige overvallen gepleegd, met de dood van juwelier Hund als dramatisch dieptepunt. Buurtbewoners kwamen huilend op het spreekuur van de stadsdeelvoorzitter. Er moest iets gebeuren, maar wat? Hier legde Martien de basis voor wat later ‘systemisch werken’ werd genoemd.

De Bunker

Een groot plein in de wijk Bos en Lommer wordt geflankeerd door een jeugdhonk, in de volksmond De Bunker genoemd. De tralies voor de ramen maken de aanblik niet echt gezellig. Ondanks die tralies wordt in het jeugdhonk veel vernield en gestolen. Het plein waarop De Bunker staat is omzoomd met een muurtje en heeft vier ingangen. Elke dag worden deze ingangen bevolkt door groepen blowende en dealende jongeren. Bewoners durven het plein niet meer over te steken en moeten daarom telkens om het omvangrijke plein heen lopen om aan de andere kant te komen. De gemeente probeert met mosquito’s, met een irritante piep, de jongeren te verdrijven, er hangen camera’s en de politie controleert er veel. Het helpt allemaal weinig. Totdat een buurtbewoner in het kader van systemisch werken bedenkt dat die muurtjes om het plein beter weg kunnen zodat de jongeren hun natuurlijke ‘grensposten’ verliezen. Ze kunnen dan de ingangen van het plein niet langer controleren. Een kleine interventie met een groots effect. Buurtbewoners durven het plein weer op en de jongeren trekken zich terug. Om De Bunker weer toegankelijk te maken, worden de moeders uit de buurt wekelijks uitgenodigd voor een thee-ochtend. Geen 16-jarig crimineeltje dat zich dan nog op het plein vertoont. Het plein en De Bunker worden weer onderdeel van de buurt.

“Als je alleen maar focust op criminaliteit, dan poppen de problemen altijd weer opnieuw op”
Buurtbewoners kwamen zelf steeds meer in actie voor hun buurt

“In zo’n wijk gaat het om een systeem waardoor er een negatieve spiraal ontstaat”, legt Martien uit. “Als je alleen maar focust op criminaliteit, dan poppen de problemen altijd weer opnieuw op. De shishalounges verdwijnen, maar de massageshops verschijnen. Er is een systeem ontstaan waardoor het ‘normaal’ is geworden dat kinderen van 10, 11, 12 jaar voor hun grotere broer op wacht staan terwijl hij aan het dealen is. Het gaat erom die patronen te doorbreken. Zorgen dat een buurt minder vatbaar is en weerbaar wordt tegen deze destructieve patronen van criminaliteit.”

Tips voor burgemeesters

Hoe neem je de raad mee in de aanpak van ingewikkelde problemen? Hoe kun je acties verantwoorden als je ze moeilijk kunt duiden in resultaten? Hoe betrek je de buurt?

  1. Rapporteer niet in harde cijfers, maar vertel verhalen. Beter nog: laat de buurtbewoners zelf deze verhalen vertellen, bijvoorbeeld in een film.
  2. Blijf weg van de oplossingen en geef aan dat je niet precies weet wat er speelt. Het wordt een zoektocht.
  3. Betrek buurtbewoners, zorg dat het een project wordt van de buurt en dat het hun eigen verhalen zijn die worden verteld.
  4. Deze aanpak vraagt veel van mensen; ze nemen risico’s, wijken af van de gebaande paden. Luister naar de mensen die het werk doen en naar de buurtbewoners. Wees persoonlijk betrokken.
  5. Steun mensen, geef ze de ruimte om het niet goed te hoeven doen.
  6. Het gaat niet zozeer om een concrete oplossing maar vooral ook om aandacht en een luisterend oor.
De koffiekar bleek een uitstekend middel voor contact met buurtgenoten

Kleine stapjes

Sinds haar vertrek als stadsdeelvoorzitter houdt Martien zich als promovendus van de Universiteit van Amsterdam bezig met de aanpak van wicked problems. Ondermijning is zo’n venijnig probleem waarbij systemisch werken het verschil kan maken. “Bij systemisch werken kijk je niet zozeer naar één probleem of één oplossing, maar naar de verbanden die er bestaan en die een systeem kwetsbaar maken. Pas als je de samenhang begrijpt kun je zien waar je in moet grijpen. Waar zitten kantelpunten? Wat zijn de hefbomen waarmee je de buurt sterker kunt maken? Dat zijn vaak kleine interventies. Kleine stapjes die een vliegwiel in gang zetten en die uiteindelijk een groot effect opleveren. Daarvoor moet je wel op een andere manier naar het probleem gaan kijken. Herkaderen.”

Bij welke problemen kan systemisch werken een goede methode zijn?

  • Problemen zijn niet eenduidig: verschillende betrokkenen hanteren verschillende definities van het probleem en zien daarmee ook verschillende oplossingen.
  • Vraagstukken zijn hardnekkig en keren steeds terug: een blauwdruk werkt niet.
  • Problemen zijn niet door één partij op te lossen: partners zijn daarbij wederzijds afhankelijk voor boeken van succes.
  • Vraagstukken stoppen niet of lossen zichzelf niet op. Ze zijn vaak resultaat van langdurige ontwikkelingen en gebeurtenissen.  

Diepgeworteld

Conventionele interventies werken bij deze problemen vaak niet meer. Zo had het oppakken van criminele jongeren in de genoemde buurt alleen als gevolg dat kinderen nog meer tegen hen opkeken. Maar wat had dan wel effect? Met een groep professionals en buurtbewoners werd het probleem onder de loep genomen. “Onze samenwerking ging verder dan integraliteit. Er was interafhankelijkheid. Alle acties hadden invloed op het probleem. We moesten continu meebewegen. Het momentum pakken. Dit is nú een kans, dus we doen dit nú. Ook al weet je van tevoren niet zeker wat het effect zal zijn.”

“Dit is nú een kans, dus we doen dit nú”

De werkende principes van systemisch werken

  • Gedeelde systeemanalyse in plaats van verschillende probleemdefinities van de ketenpartners naast elkaar
  • Probleemherkadering in plaats van onhaalbare doelstellingen
  • Sturen op effect in plaats van het formuleren van smart resultaten
  • Samenwerken op basis van competenties in plaats van op functie of hiërarchie
  • Verantwoording in verhalen in plaats van op targets
  • Permanent leren in plaats van periodiek evalueren

Die interafhankelijkheid, dat is de kern van systemisch werken. Het gaat verder dan integraal samenwerken. Sommige problemen zijn zo ingewikkeld, zo diepgeworteld, dat ze niet op te knippen zijn in stukken en dat ze ook niet door verschillende disciplines kunnen worden opgelost. Sterker nog, het denken in kokers verergert het probleem.

Kinderen werden minder vatbaar voor de invloed van jonge drugsdealers
“Het denken in kokers verergert het probleem”

Op tijd naar bed

In deze buurt in Amsterdam-West bleken kinderen buitensporig laat naar bed te gaan en op straat te hangen ’s avonds. Wat zo logisch is voor veel ouders van jonge kinderen, bleek ook hier deel van de oplossing: kinderen moesten op tijd naar bed. Zes weken lang haalde een speciaal team alle kinderen ’s avonds van de straat en bracht ze naar huis. Niet alleen waren ze beter uitgerust op school, en werden ze daardoor beter hanteerbaar, ze waren ook minder vatbaar voor de invloed van de jonge drugsdealers die hen ’s avonds kwamen opzoeken. De negatieve spiraal werd positief: kinderen werden rustiger en de scholen kregen meer gelegenheid om aan hun kwaliteit te werken in plaats van alleen politieagent te spelen.

“Criminele jongeren verloren hun status”

Op deze manier ontrafelde het team van Martien stukje bij beetje de destructieve patronen, die diep ingesleten waren in de buurt. Met effect: de criminele jongeren verloren hun status, de buurtbewoners kregen meer vertrouwen in zichzelf en hun wijk, zagen hun buurt veiliger worden en kwamen zelf ook steeds meer in actie voor hun buurt.